Inleiding
Status van dit model: Dit is een verklarend kader en werkbare hypothese, geen officiële DSM-diagnose of wetenschappelijke claim. Het wordt aangeboden als aanvullend conceptueel instrument, niet als vervanging van klinische beoordeling.
Om partnergeweld beter te begrijpen helpt het te kijken naar hoe de pleger de wereld ervaart. Een krachtig verklaringsmodel daarvoor is contextblindheid, ontwikkeld door dr. Koen Thomeer op contextthinking.org.
Wat is contextblindheid?
Onze hersenen werken als voorspellingsmachines (Karl Friston, Free Energy Principle, 2010). Ze combineren zintuiglijke input (~30%) met context, herinneringen en verwachtingen (~70%) om de wereld te begrijpen.
Contextgevoeligheid verwijst naar hoe goed iemand die bredere context — inclusief de emotionele toestand, bedoeling en perspectief van anderen — integreert in zijn denken en handelen.
| Laag-contextueel | Hoog-contextueel |
|---|---|
| Letterlijk, zwart-wit denken | Genuanceerd, relationeel denken |
| Focust op feiten, niet op bedoeling | Sterk in Theory of Mind |
| Moeilijk andermans perspectief innemen | Soms te veel verantwoordelijkheid nemen voor anderen |
| Transactioneel | Empathisch |
Het model helpt ook verklaren waarom twee mensen dezelfde situatie totaal anders beleven — zonder dat daarin een schuldvraag ligt.
Contextblindheid en controlerend gedrag
Laag-contextuele denkers hebben structureel meer moeite met:
- Theory of Mind — zich inleven in hoe de ander de situatie ervaart
- Tijdscontextualisering — verleden en toekomst meenemen in de beoordeling van een situatie
- Emotionele nuance — subtiele signalen van pijn of ongemak herkennen bij de ander
- Perspectief van de buitenwereld — inschatten hoe het eigen gedrag eruitziet voor anderen
In een relatie leidt dit tot:
- Herhaald grensoverschrijdend gedrag zonder empathie voor de impact
- Extreme reacties op kleine prikkels (alles is even "groot" zonder context)
- Onvermogen om te begrijpen waarom de partner lijdt
- Rigide schuldtoewijzing
De link met persoonlijkheidsstoornissen
Persoonlijkheidsstoornissen kunnen worden begrepen als pervasieve laag-contextuele denkstijlen — rigide, egocentrische patronen die de persoon moeilijk kan verlaten.
Dit verklaart waarom:
- Confrontatie zelden werkt
- Gedragsverandering bij plegers uitzonderlijk moeilijk is
- Koppeltherapie bij actief partnergeweld gevaarlijk kan zijn
Praktische implicaties
- Behandel pleger en slachtoffer altijd apart
- Verwacht geen empathisch inzicht van de pleger als startpunt
- Expliciete, concrete taal werkt beter dan nuance
- Mentaliseringsgerichte therapie of schematherapie kan op lange termijn structureel iets veranderen
- Bescherm het slachtoffer eerst — focus op de pleger mag veiligheid niet vertragen
Verder lezen
- contextthinking.org — volledig kennisplatform
- YouTube: Complex Denken
- Peter Vermeulen — Autisme als contextblindheid
- Vivienne de Vogel — Geweld door vrouwen (Van der Hoeven Kliniek, Utrecht)